ظرفیت های مغفول خطبه فدکیه در شعر آیینی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجت الاسلام والمسلمین علی مقدم، شاعر و پژوهشگر، امشب 18 آبان ماه در نشست تخصصی انجمن ادبی رضوی با موضوع «بازخوانی ظرفیت های هنری و معرفتی شعر فاطمی» که در حرم مطهر رضوی برگزار شد، با بیان اینکه موضوع شعر فاطمی از چند منظر ادبی، معرفتی و آسیب شناسانه قابل بررسی است، اظهار کرد: در بازخوانی ظرفیت های این حوزه نباید صرفاً به جنبه های اثباتی و توانمندی های شعر فاطمی پرداخت، بلکه لازم است آسیب های موجود در حوزه های معرفتی و هنری نیز مورد توجه قرار گیرد. وی با اشاره به تلقی محدود از مفهوم شعر فاطمی افزود: گاهی تصور می شود شعر فاطمی صرفاً به اشعاری گفته می شود که در مدح و مرثیه حضرت فاطمه زهرا(س) و شهادت ایشان سروده شده اند؛ درحالی که این موضوع تنها یکی از انواع شعر فاطمی است و این حوزه ظرفیت وسیع تری دارد. این پژوهشگر ادامه داد: شعر فاطمی می تواند درباره ولادت و شهادت حضرت فاطمه(س) سیره و مواضع ایشان، ظلم ستیزی، جهاد تبیین و یادآوری حقایقی باشد که جامعه پس از رحلت حضرت محمد(ص) آن ها را به فراموشی سپرد، همچنین سخنان حضرت زهرا(س)، خطبه فدکیه، حدیث کساء و دعاهای ایشان نیز می توانند دستمایه آفرینش آثار منظوم قرار گیرند؛ بنابراین هر شعری که از منطق و روش حضرت زهرا(س) الهام گرفته یا به مفاهیم و سخنان ایشان بپردازد در گستره شعر فاطمی جای می گیرد.

ضرورت استناد تاریخی در شعر فاطمی

مقدم با تأکید بر اهمیت استناد در شعر آیینی اظهار کرد: شعر درباره اهل بیت(ع) یکی از منابع معرفتی جامعه است، زیرا بخش قابل توجهی از مردم شناخت خود از اهل بیت(ع) را نه از مسیر مطالعه کتاب های تاریخی، بلکه از طریق منبرها، روضه ها، اشعار و مداحی هایی به دست می آورند که در هیئت ها و مجالس مذهبی می شنوند؛ ازاین رو این مسیر انتقال معرفت نیازمند مراقبت جدی است. وی افزود: نخستین شرط شعر آیینی درباره حضرت زهرا(س) توجه به استناد تاریخی است؛ شاعر باید با تاریخ و مقاتل معتبر آشنایی داشته باشد و پیش از سرودن شعر درباره یک واقعه یا فضیلت، از پشتوانه تاریخی آن اطمینان پیدا کند. گاهی این تصور وجود دارد که اگر فضیلتی غیرمستند به اهل بیت(ع) نسبت داده شود اشکالی ندارد و حتی می تواند بر فضائل آن ها بیفزاید، درحالی که چنین رویکردی در بلندمدت به اعتبار فضائل مستند نیز آسیب می رساند. این شاعر و پژوهشگر با اشاره به پیامدهای مناسک سازی و نسبت دادن مناسبت های بدون پشتوانه تاریخی به اهل بیت(ع) بیان کرد: ممکن است پس از سال ها پژوهشگران با بررسی تاریخی نشان دهند که برخی از این مناسبت ها یا فضائل مستند نیستند، در چنین شرایطی مخاطبی که پیش تر به این موارد دل بسته است نسبت به دیگر فضائل و حقایق تاریخی نیز دچار تردید می شود؛ بنابراین نباید با افزودن فضائل غیرمستند، فضائل واقعی اهل بیت(ع) را در معرض آسیب قرار داد. مقدم با معرفی کتاب «فاطمیه مأثور» اثر محسن حنیفی، این اثر را از منابع قابل استفاده برای شاعران دانست و گفت: این کتاب با گردآوری مطالب تاریخی و روایی از ولادت حضرت زهرا(س) تا شهادت و وصیت ایشان، نظم و سیاق مناسبی دارد و به دلیل قلم روان برای نسل امروز نیز قابل استفاده است؛ کسی که می خواهد درباره حضرت زهرا(س) شعر مستند بسراید، حداقل باید یک بار این کتاب را مطالعه کند. وی با اشاره به اهمیت تمایز میان خطبه ها و روایات بیان کرد: در بسیاری از روایات، نقل به معنا انجام شده است، اما خطبه ها و دعاها به دلیل تثبیت و تکرار از ویژگی نقل به لفظ برخوردار هستند، خطبه فدکیه حضرت فاطمه زهرا(س) نیز از این نظر اهمیت ویژه ای دارد. در کتاب «بلاغات النساء» که در قرن سوم هجری از سوی یکی از نویسندگان اهل سنت گردآوری شده، این خطبه به عنوان یکی از نمونه های برجسته فصاحت و بلاغت نقل شده است.

خطبه فدکیه؛ گنجینه ای معرفتی که در شعر مغفول مانده است

این پژوهشگر با انتقاد از کم توجهی شاعران به محتوای خطبه فدکیه اظهار کرد: یکی از ظرفیت های مهم و مغفول شعر فاطمی، مفاهیم عمیق این خطبه است. در شعرهای موجود اغلب به اصل ایراد خطبه و حضور حضرت زهرا(س) برای مطالبه حق پرداخته شده، اما محتوای معرفتی و استدلال های مطرح شده در آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مقدم با اشاره به استنادهای فراوان قرآنی در خطبه فدکیه افزود: این استنادها صرفاً نقل آیات نیستند، بلکه نشان می دهند چگونه می توان با تکیه بر منطق مشترک قرآن استدلال کرد و در عین حال آداب گفت وگو با مخالفان را رعایت نمود؛ خطبه فدکیه به بهانه موضوع فدک ایراد شد، اما بخش قابل توجهی از مباحث آن فراتر از این موضوع است و به مسائل بنیادین اعتقادی و اجتماعی می پردازد. وی ادامه داد: در این خطبه مباحث عمیق توحیدی و معرفت شناختی مطرح شده است؛ از جمله عباراتی که به چگونگی آفرینش و تفاوت میان خلق از هیچ و خلق از ماده اشاره دارند و از نظر فلسفی بسیار قابل تأمل هستند، همچنین فلسفه نبوت، احکام، امامت شناسی و تحلیل انحرافات جامعه پس از رحلت حضرت محمد(ص) از دیگر موضوعات مهم این خطبه است. این شاعر با اشاره به بیان فلسفه نماز در خطبه فدکیه تصریح کرد: حضرت زهرا(س) درباره فلسفه تشریع نماز می فرمایند که خداوند نماز را برای زدودن تکبر از انسان واجب کرده است؛ بنابراین چنین مفاهیمی می توانند زمینه خلق مضامین عمیق و تازه ای در شعر باشند، همچنین در بخش دیگری از خطبه تعبیر «وَطاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّةِ» به جایگاه اطاعت از اهل بیت(ع) در سامان یافتن جامعه اشاره دارد که می توان آن را از منظر فلسفه حکومت و نظام اجتماعی نیز بررسی کرد.

فرهنگ خانوادگی حضرت زهرا(س)؛ ظرفیتی برای پاسخ به نیازهای جامعه

مقدم با اشاره به جایگاه حضرت زهرا(س) در زندگی مشترک با امیرالمؤمنین(ع) افزود: ایثار، وفاداری و همراهی در شرایط دشوار از مضامین برجسته زندگی این دو بزرگوار است و روایت های مربوط به آن می تواند الگوهایی از همدلی، ملاحظه شرایط یکدیگر و همراهی در خوشی و ناخوشی را به مخاطب منتقل کند، در جایگاه مادری نیز تربیت دینی فرزندان، آموزش عبادت از طریق رفتار عملی، توجه به فرزندآوری و استفاده از شعر در ارتباط با کودکان از ظرفیت های مهم زندگی حضرت است و روایت های مربوط به عبادت شبانه و دعا برای خانواده و همسایگان نیز نشان می دهد فرزندان ایشان آموزه های دینی را در رفتار مادر خود مشاهده می کردند. وی با اشاره به اشعار منسوب به حضرت زهرا(س) گفت: حضرت در موقعیت های مختلف از جمله شب ازدواج با امیرالمؤمنین(ع) اشعاری در وصف همسر خود سروده اند، همچنین اشعاری در قالب لالایی برای فرزندان و در توصیف آن ها از حضرت نقل شده است، برای نمونه در شعری خطاب به امام حسن(ع) می فرمایند: «أشبه أباکَ یا حَسَن»؛ یعنی حسن جان شبیه پدرت علی باش و حق را از بند رها کن؛ این شعر علاوه بر جنبه ادبی بر نقش پدر به عنوان الگو در خانواده و اهمیت تربیت فرزندان براساس حق طلبی تأکید دارد. این پژوهشگر با بیان اینکه دعاها و اشعار منسوب به حضرت زهرا(س) ظرفیت پژوهشی و ادبی مستقلی دارند، اظهار کرد: گردآوری و دسته بندی این آثار می تواند زمینه شناخت بهتر شاعرانگی و ذوق ادبی حضرت را فراهم کند؛ موضوعی که تاکنون آن طور که شایسته است مورد توجه قرار نگرفته است.

شعر فاطمی؛ بازتاب دهنده ابعاد انسانی و ویژگی های زنانه

مقدم با ورود به ظرفیت های هنری شعر فاطمی، بر ضرورت توجه هم زمان به دو بُعد انسانی و زنانه حضرت زهرا(س) تأکید کرد و گفت: حضرت صدیقه طاهره(س) انسان کامل هستند و در توصیف ایشان باید هم کمالات انسانی و هم ویژگی های زنانه مورد توجه قرار گیرد. گاهی در یک شعر، ممدوح صرفاً از منظر انسانیت توصیف می شود و زن بودن او به فراموشی سپرده می شود و گاهی نیز تنها بر زن بودن تأکید و جایگاه انسانی او نادیده گرفته می شود. وی افزود: در شعر فاطمی نباید برای نشان دادن حماسه و شجاعت حضرت ایشان را صرفاً با توصیفاتی مردانه معرفی کرد، بلکه حتی در بیان حماسه و استواری ایشان نیز باید ظرافت ها و ویژگی های زنانه حفظ شود، همچنین نمادهایی مانند یاس و استعاره هایی که برای توصیف شخصیت و مقامات حضرت به کار می روند ظرفیت های گسترده ای دارند که بسیاری از آن ها کشف نشده اند؛ شاعران می توانند با شناخت دقیق تر شخصیت حضرت، نمادها و استعاره های تازه ای خلق کنند.

تازگی شعر نباید به شأن اهل بیت(ع) آسیب بزند

این شاعر با تأکید بر ضرورت تمایز میان ابداع و بدعت در شعر آیینی اظهار کرد: نوآوری در شعر ارزشمند است، اما ابداع به معنای نوآوری در چارچوب قواعد و ضوابط است؛ درحالی که بدعت زمانی اتفاق می افتد که شاعر برای گفتن حرفی تازه، شأن و حرمت معصوم را نادیده بگیرد. گاهی شاعر به این دلیل که برخی مضامین تکراری شده اند تلاش می کند به هر قیمتی سخنی نو بگوید، اما تازگی مضمون نباید به قیمت عبور از مرزهای اخلاقی و اعتقادی تمام شود. مقدم با اشاره به اهمیت انتخاب واژگان در شعر فاطمی بیان کرد: شاعر در این حوزه وارد حریمی می شود که هر نوع تعبیری را نمی توان بدون ملاحظه در آن به کار برد. برخی واژگان در زبان روزمره ممکن است معنای مشخصی داشته باشند، اما وقتی به اهل بیت(ع) نسبت داده می شوند بار معنایی نامناسبی پیدا می کنند، برای نمونه واژه غرور در ادبیات فارسی غالباً به معنای فریب خوردگی و خودفریبی است و نباید بدون توجه به معنای دقیق آن، به اهل بیت(ع) نسبت داده شود، درحالی که گاهی به اشتباه به جای واژه هایی مانند عزت از این تعبیر استفاده می شود. وی به ضرورت دقت در انتخاب ردیف و قافیه اشاره کرد و گفت: شاعر باید از ابتدا بداند انتخاب یک واژه برای ردیف او را به چه سمت وسویی می برد و آیا می تواند در تمام ابیات آن را در بافتی مناسب به کار گیرد یا خیر. گاهی انتخاب واژه ای مانند تن به عنوان ردیف، شاعر را در ادامه شعر به سمت تعابیری می برد که با شأن شعر فاطمی تناسب ندارند؛ بنابراین توجه به واژگان و ساختار شعر بخشی از مسئولیت حرفه ای شاعر در این حوزه است. این شاعر یکی از آسیب های شعر آیینی را استفاده نادرست از زبان حال دانست و اظهار کرد: زبان حال ساختنی نیست، بلکه یافتنی است؛ به این معنا که شاعر باید خود را به نظرگاه معصوم در موقعیت تاریخی موردنظر نزدیک کند و ببیند اگر آن شخصیت در آن شرایط سخن می گفت، چه تعبیری متناسب با شأن و موقعیتش به کار می برد؛ زبان حال باید مبنا و پشتوانه داشته باشد و صرفاً براساس احساسات و برداشت های شخصی شاعر شکل نگیرد. مقدم با اشاره به نمونه هایی از اشعار سروده شده درباره حضرت زهرا(س) و دیگر اهل بیت(ع) افزود: گاهی در شعر گفت وگوهایی به معصومان نسبت داده می شود که نه تنها مستند تاریخی ندارند، بلکه حتی میان دو انسان مؤمن معمولی نیز نامتناسب به نظر می رسند، برای نمونه در برخی اشعار رابطه حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) به شکل گفت وگوهای گلایه آمیز و نزاع های معمول میان زن و شوهر تصویر شده است؛ درحالی که چنین تعابیری با جایگاه و شأن این بزرگواران تناسب ندارد.

ضرورت بازگشت شعر هیئت به محافل نقد و انجمن های ادبی

این پژوهشگر با انتقاد از فاصله گرفتن بخشی از شعر هیئت از محافل تخصصی و نقد ادبی اظهار کرد: یکی از مشکلات امروز این است که شعر هیئت در مواردی از فضای انجمن های ادبی فاصله گرفته و به شعری تبدیل شده که شاعر آن را در خلوت خود می سراید و بدون قرارگرفتن در معرض نقد در مجالس اجرا می کند. گاهی شاعر تصور می کند به این دلیل که هنگام سرودن شعر متأثر شده یا گریه کرده است، اثرش حتماً بی نقص و الهامی است و نباید در آن تغییری ایجاد شود. مقدم افزود: تأثر شاعر یا گریه مخاطب به تنهایی نشانه صحت و کیفیت شعر نیست و شاعر باید اثر خود را در معرض نقد قرار دهد و از بازبینی و اصلاح آن استقبال کند. افراد حتی برای انتخاب یک لباس چندین گزینه را بررسی می کنند، اما گاهی برای شعر اهل بیت(ع) به نخستین واژه ای که به ذهنشان می رسد بسنده می کنند؛ درحالی که شعر آیینی به دقت و وسواس بیشتری نیاز دارد. وی با اشاره به مسئولیت مداحان در انتخاب شعر تصریح کرد: مداحان نیز باید در انتخاب آثار دقت کنند و صرفاً به شهرت شاعر یا زیبایی ظاهری شعر اکتفا نکنند؛ انتخاب شعر مناسب نیازمند شناخت ادبی و محتوایی است و همان طور که در بیانات رهبر شهید انقلاب نیز بر اهمیت انتخاب شعر در مداحی تأکید شده است، صدای خوب به تنهایی کافی نیست و محتوای درست شعر باید در اولویت قرار گیرد. این شاعر در پایان با تأکید بر تفاوت میان زیبایی و درستی یک اثر گفت: ممکن است شعری از نظر موسیقی کلام، تصویرسازی و تأثیر عاطفی زیبا باشد، اما از نظر محتوا یا انتساب برخی تعابیر به اهل بیت(ع) دچار اشکال باشد؛ بنابراین در شعر آیینی باید هر دو بعد زیبایی و درستی را در نظر گرفت و هیچ یک را جایگزین دیگری نکرد. انتهای پیام